برای عیبیابی و تعمیر پنکه رومیزی که روشن نمیشود، کند میچرخد یا صدای هوم (زوزهکشی) میدهد، معمولاً با ۶ ایراد اصلی مواجه هستیم. خرابی خازن راهانداز، قطعی کابل یا دوشاخه، گیرپاژ کردن بوشها (یاتاقان)، سوختن موتور، خرابی کلیدها یا شکستگی پروانه. در بیشتر موارد، تعویض یک خازن ارزانقیمت یا روغنکاری شفت موتور مشکل را به سرعت حل میکند.
در این راهنمای تخصصی از فنآموزان، ساختمان داخلی پنکه، نقشه مدار الکتریکی و روشهای گامبهگام تست قطعات را بررسی میکنیم تا بتوانید بدون نیاز به ابزارهای پیچیده، پنکه خود را در خانه تعمیر کنید.
پیشنهاد مهارتآموزی: عیبیابی لوازم گردنده مثل پنکه، سشوار و چرخگوشت از پایهایترین مهارتهای بازار کار است. اگر به این حوزه علاقه دارید، آموزشگاه فنآموزان در «دوره جامع آموزش تعمیرات لوازم خانگی»، صفر تا صد تعمیرات مکانیکی و بردهای الکترونیکی را بهصورت کاملاً عملی و کارگاهی آموزش میدهد. برای اطلاعات بیشتر و ورود به این شغل پردرآمد، با ما تماس بگیرید.
فهرست محتوا
ویدئو توضیحات کارشناس درباره تعمیر پنکه رومیزی:
بخش اصلی بیشتر پنکههای رومیزی، یک موتور آسنکرون (القایی) تکفاز است. برای اینکه پروانه پنکه شروع به چرخش کند، موتور به دو میدان مغناطیسی نیاز دارد که توسط دو دسته سیمپیچ (اصلی و کمکی) درون استاتور ایجاد میشوند.
در این میان، نقش خازن راهانداز بسیار حیاتی است. خازن بهصورت سری با سیمپیچ کمکی در مدار قرار میگیرد تا اختلاف فاز لازم برای حرکت را ایجاد کند. به زبان سادهتر، خازن همان «استارت اولیه» را برای چرخیدن روتور فراهم میکند. به همین دلیل است که اگر پنکه شما قدرت ندارد یا برای شروع حرکت به کمک دست نیاز دارد، در اولین قدمِ تعمیر پنکه رومیزی باید به سراغ تست و تعویض خازن بروید. با اضافه شدن سیمپیچهای کنترل دور به این مدار، میتوانیم سرعتهای مختلف (تند، متوسط، کند) را برای موتور تنظیم کنیم (مطابق شکل ۱).
شکل 1: حالت کلی اتصال سیم پیچهای موتور پنکه رومیزی
ساختمان پنکه رومیزی
اجزاء اصلی یک پنکه رومیزی عبارتند از :
١ – موتور
۲- صفحه
۳- تایمر
۴- نگهدارنده پروانه
۵ - وزنه تعادل (در برخی از پنکه ها مانند کوهساران)
۶- شبکه محافظ پروانه
۷- پایه
۸- پروانه خنک کننده (دمنده)
۹- لامپ خبر
١- موتور پنکه رومیزی
در مقدمه پنکه های رومیزی به اصول عملکرد موتور اشاره شد و لیکن باید در نظر داشته باشید که علیرغم حفظ رویه مذکور در تمامی پنکه ها ، هر یک از کارخانجات داخلی و خارجی طراحی منحصر به خود را دارند.
به عنوان مثال مشخصات کامل پنکه پارس خزر آورده شده تا با نمونه ای از طراحی موتور پنکه آشنا شوید
(جداول و شکلهای موتور)
جدول 1: مشخصات کامل پیچکهای موتور پنکه پارس خزر
شکل 2: موقعیت پیچکها در استاتور پنکه پارس خزر
شکل 3: دیاگرام موتور پنکه رومیزی پارس
۲ - صفحه کلید پنکه رومیزی
توسط کلیدهای پنکه ، برق به سیم پیچهای استاتور می رسد و تحت اثر هر یک از پیچکهای مذکور ، روتور با سرعت خاصی می چرخد. صفحه کلید را می توان مجموعه ای از سه کلید یک پل و یک شستی قطع دانست که با فشار آن هر یک از کلیدهای تک پل که در حالت وصل باشند ، در وضعیت قطع قرار می گیرند.
فاز اصلی مدار پس از ورود به صفحه کلید به یک شین مسی وصل می شود و هر یک از کلیدها به محض قرار گرفتن در موقعیت وصل ، فاز را از شین مذکور دریافت و به موتور ارسال می دارند.
برخی از کارخانجات داخلی مانند پارس خزر تولیدات متنوعی دارد اما در انواع پنکه های تولیدی خود از یک صفحه کلید واحد استفاده کرده است. بدیهی است که برخی از پایه های اتصال ، در نوعی از پنکه کاربرد نداشته و به همین دلیل مورد استفاده قرار نگرفته است. به عنوان مثال می توان به پایه T در دو شکل 6 و 7 اشاره نمود.
شکل 4: صفحه کلید و تایمر پنکه رومیزی
شكل 5: صفحه کلید پنکه رومیزی
۳- تایمر پنکه رومیزی
به کمک تایمر می توان زمان کارکرد دستگاه را تحت کنترل قرار داد (شکل 4). تایمر را می توان کلید اتومات زمان سنج نامید که در وسایل خانگی کاربردهای متنوعی دارد و درانواع الکترونیکی ، موتوری ، بادی و مکانیکی ساخته می شود. تایمر پنکه های رومیزی غالباً از نوع مکانیکی است.
با حرکت ولوم در جهت عقربه های ساعت ، یک فنر تسمه ای جمع شده و بازگشت فنر به حالت اولیه خود نیاز به زمان معینی دارد. زمان مورد نظر در واقع تعیین کننده مدت کارکرد وسیله است و پس از بازگشت فنر به وضعیت عادی ، کلید تایمر به حالت قطع در آمده و موجب توقف چرخش پروانه پنکه می شود.
۴- نگهدارنده پروانه پنکه رومیزی
این قطعه که معمولاً شبیه یک مهره پلاستیکی بزرگ است، پروانه را روی شفت موتور محکم میکند. نکته تعمیراتی مهمی که باید بدانید این است که رزوه این مهره در اکثر پنکهها «چپگرد» است؛ یعنی برعکس مهرههای معمولی، برای سفت کردن باید آن را خلاف عقربه ساعت بچرخانید. این طراحی هوشمندانه باعث میشود تا با چرخش پروانه، مهره بهطور خودکار سفتتر شود و در سرعتهای بالا لقی پیدا نکند.
۵- وزنه تعادل
در پنکههایی که موتور سبک اما دور بالایی دارند، مهار لرزش دستگاه بسیار مهم است. به همین دلیل، تولیدکنندگان قطعهای فلزی به عنوان وزنه تعادل روی پوسته موتور قرار میدهند. اگر این وزنه شل شود یا بیفتد، پنکه در سرعتهای تند به شدت میلرزد و حتی ممکن است روی میز حرکت کند (این مورد در مدلهای قدیمیتر مثل کوهساران یا نسیم بیشتر دیده میشود).
۶- شبکه محافظ پروانه
قاب یا همان شبکه فلزی یا پلاستیکی، وظیفه حفاظت از دست کاربران (مخصوصاً کودکان) در برابر پرههای در حال چرخش را دارد. از نگاه یک تعمیرکار، اگر این شبکه تاب بردارد یا خارهای نگهدارندهاش شل شوند، حین کارکرد پنکه صدای تقتق، زنگزدگی یا لرزش آزاردهندهای تولید میکند که گاهی با خرابی موتور اشتباه گرفته میشود.
۷- پایه پنکه رومیزی
پایه پنکه علاوه بر اینکه وزن کل دستگاه را تحمل میکند و مانع از واژگونی آن میشود، به عنوان محفظهای برای قرارگیری قطعات کنترلی عمل میکند. صفحه کلید، تایمر، لامپ خبر و تمامی سیمکشیهای اصلی داخل همین بخش جاسازی شدهاند. برای دسترسی به اتصالات برق و تست سلامت کابل دوشاخه، باید پیچهای کفه زیرین پایه را باز کنید.
۸- پروانه خنک کننده پنکه رومیزی
پروانهها معمولاً از پلاستیک فشرده ساخته میشوند تا هم سبک باشند و هم فشار کمتری به موتور بیاورند. سلامت پروانه تأثیر مستقیمی روی کارکرد بدون لرزش پنکه دارد. اگر حتی نوک یکی از پرهها بشکند یا پروانه در اثر حرارت تغییر شکل دهد، بالانس آن به هم میخورد. این اتفاق در سرعتهای بالای ۱۰۰۰ دور در دقیقه باعث لنگر انداختن شدید شفت و لرزش کل دستگاه میشود. در این حالت، روغنکاری یا تعمیر موتور بیفایده است و تنها راهحل، تعویض پروانه است.
۹- لامپ خبر
این چراغ کوچک (معمولاً نئون یا LED در مدلهای جدیدتر) وضعیت اتصال برق به دستگاه را نشان میدهد. در بعضی مدلها به محض زدن دوشاخه به پریز روشن میشود و در مدلهای دیگر، فقط زمانی که موتور در حال کار است نور میدهد. از این لامپ میتوانید برای عیبیابی اولیه کمک بگیرید؛ اگر پنکه روشن نمیشود و لامپ خبر هم کاملاً خاموش است، احتمالاً مشکل از قطعی کابل اصلی، خرابی دوشاخه یا پریز برق است.
مدار الکتریکی پنکه رومیزی
مدار الکتریکی پنکههای رومیزی پیچیدگی خاصی ندارد و در اکثر برندها از یک الگوی ثابت پیروی میکند. تفاوت اصلی مدلها معمولاً فقط در داشتن یا نداشتن تایمر است (مطابق شکلهای ۶ و ۷).
نحوه کارکرد مدار به این صورت است که سیم نول مستقیماً (یا با عبور از تایمر مکانیکی) به یک سر خازن و سیمپیچ اصلی موتور متصل میشود. سیم فاز اما وارد صفحه کلید شده و به شین مسی (پایه مشترک) میرسد. حالا با فشردن هر یک از کلیدهای سرعت (۱، ۲ یا ۳)، فاز به یکی از خروجیهای سیمپیچ موتور هدایت شده و سرعت دلخواه شما را میسازد.
نکته تعمیراتی: اگر یکی از سرعتهای پنکه کار نمیکند، اولین جایی که باید چک کنید قطع شدن سیم رابط بین همان کلید و موتور است. خوشبختانه استاندارد رنگبندی سیمها (سیمهای خازن و فازهای سرعت) در اکثر پنکهها یکسان است که این موضوع تعویض موتور سوخته با موتور جدید را بسیار ساده میکند.
در شکل 7، مدار الکتریکی پنکه رومیزی بدون تایمر دیده می شود که در کلاس تعمیرات لوازم خانگی بصورت کامل تشریح خواهد شد. طبیعی است که در این نوع از پنکه ، پایه T صفحه کلید مورد استفاده قرار نمی گیرد. قطع ارتباط هر یک از سیم های فاز موتور با صفحه کلید ، آن دور (سرعت) پنکه را با مشکل مواجه خواهد ساخت. رنگ سیم های متصل شده به خازن و همچنین سیم های فاز در اکثر پنکه های رومیزی مطابق رنگ های موجود در شکلهای 6 و 7 رعایت می شود. به همین دلیل تعویض موتور پنکه کار دشواری نخواهد بود.
شکل 6: پنکه رومیزی مجهز به تایمر
شكل 7: پنکه رومیزی بدون تایمر
عیب یابی در پنکه رومیزی
عیب ۱ پریدن فیوز با روشن کردن پنکه
- علت اول اتصال کوتاه در خازن: اگر عایق داخلی خازن راهانداز از بین برود، پایههای آن اصطلاحاً «شورت» (اتصال کوتاه) میشوند. در این حالت به محض زدن دکمه پنکه، جریان شدیدی کشیده شده و فیوز مینیاتوری منزل قطع میشود. راهحل، تست خازن با مولتیمتر و جایگزینی آن با یک خازن همظرفیت است.
- علت دوم سوختگی شدید موتور: موتوری که تا مرز پریدن فیوز پیش رفته، معمولاً با چشم هم قابل تشخیص است. شارلاک سیمپیچها در این حالت ذوب شده و رنگ مسها قهوهای تیره یا کاملاً سیاه میشود. معمولاً موتور قبل از رسیدن به این مرحله، علائمی مثل بوی سوختگی، افت شدید سرعت و داغ شدن بدنه را نشان میدهد. در این شرایط باید استاتور را کاملاً تعویض یا مجدداً سیمپیچی کنید.
عیب ۲ روشن نشدن پنکه رومیزی
- علت اول خرابی دوشاخه یا کابل برق: بسیاری از کاربران دوشاخه را از سیم میکشند که باعث قطعی در گلویی دوشاخه میشود. با قرار دادن مولتیمتر روی حالت تست بوق (Continuity)، سلامت کابل از دوشاخه تا ورودی مدار پنکه را بررسی کنید.
- علت دوم قطعی اتصالات داخل پایه: کفه زیر پایه پنکه را باز کنید. گاهی به دلیل ضربه یا لرزش، یکی از سیمهای اصلی ورودی یا فاز متصل به صفحه کلید از جای خود لحیم سردی کرده یا کنده شده است.
- علت سوم خرابی صفحه کلید: خرابی کلیدها دو حالت دارد؛ یا مکانیکی است (کلید پایین نمیماند و درگیر نمیشود) که باید کلید را تعویض کنید، یا الکتریکی است. در حالت الکتریکی معمولاً شین مسی زیر کلیدها به مرور زمان اکسید و سیاه میشود و جریان برق را عبور نمیدهد. با کشیدن یک سمباده نرم روی پلاتینها و شین مسی، مشکل به راحتی حل میشود.
- علت چهارم سوختن موتور: اگر برق تا صفحه کلید میآید و کلیدها هم سالماند، به احتمال زیاد استاتور موتور سوخته یا سیمپیچ اصلی قطعی دارد (طبق روش بررسی در عیب ۱ پیش بروید).
عیب ۳ افت سرعت پنکه و ضعیف شدن باد
- علت اول افت ولتاژ شبکه: گاهی مشکل اصلاً از خود پنکه نیست. اگر سرعت چرخش پروانه در ساعات اوج مصرف (مثل اوایل شب) کم میشود ولی در طول روز طبیعی است، با افت ولتاژ برق مواجه هستید. کار کردن مداوم موتور در این شرایط میتواند عمر مفید آن را به شدت کاهش دهد.
- علت دوم نیمسوز شدن موتور پنکه: در صورتی که روکش لاکی (شارلاک) سیمپیچها از بین برود و حلقههای کلاف به هم اتصالی کنند، اصطلاحاً موتور نیمسوز میشود. این اتصالی میدان مغناطیسی را به هم میریزد. نشانههای بارز این حالت، داغ شدن سریع و غیرطبیعی بدنه موتور، افت شدید سرعت و صدای غیرعادی (زور زدن) دستگاه است. در این وضعیت استاتور باید تعویض یا مجدداً سیمپیچی شود. (نکته: قبل از شک کردن به نیمسوز شدن، حتماً سلامت خازن را که در بخشهای قبل توضیح دادیم چک کنید).
عیب ۴ لرزش شدید پایه و گردنی پنکه در سرعت بالا
- علت اول شکستگی یا تغییر شکل پروانه: حتی پریدگی یک تکه کوچک از نوک پرهها، بالانس کل پروانه را به هم میزند. این لنگی در سرعتهای بالا باعث لرزش شدید دستگاه میشود. اگر سریعاً پروانه را تعویض نکنید، این ارتعاشات بوشها و شفت موتور را هم به سرعت از بین میبرد.
- علت دوم گشاد شدن بوشها یا یاتاقانها: فرسایش بوشهای برنجی باعث میشود شفت موتور داخل آنها لق بزند و لنگر بیندازد. برای تست این مورد، شبکه محافظ و پروانه را باز کنید و سر شفت موتور را با دست به بالا و پایین تکان دهید؛ اگر لقی احساس کردید یا متوجه ساییدگی شدید، بوشها باید توسط تعمیرکار تعویض شوند.
- علت سوم عدم نصب وزنه تعادل: همانطور که در بخش معرفی قطعات گفتیم، برخی پنکهها برای مهار لرزش موتور در دورهای تند، یک وزنه تعادل فلزی دارند. اگر دستگاه را تازه برای سرویس باز کردهاید و بستن این وزنه فراموش شده یا پیچ آن شل است، لرزش شدیدی در قسمت گردنی احساس خواهید کرد. بررسی کنید که وزنه دقیقاً در جای خود محکم شده باشد.
عیب ۵ پنکه کار می کند اما چرخش اتومات گردنی به طرفین انجام نمی شود.
پشت موتور پنکه یک گیربکس کوچک قرار دارد که نیروی خود را از انتهای مارپیچی شفت موتور (ماردون) میگیرد. این گیربکس از طریق مجموعهای از چرخدندهها و یک شاتون (میله رابط)، حرکت دورانی را به حرکت چپ و راست تبدیل میکند. اگر پنکه شما به طرفین نمیچرخد، به احتمال زیاد چرخدندههای پلاستیکی داخل این گیربکس ساییده یا خرد شدهاند.
همچنین روی گیربکس یک دکمه یا اهرم کلاچ وجود دارد که با بالا کشیدن آن، چرخش متوقف میشود و با پایین فشردنش، گردش آغاز میگردد. گاهی اوقات خرابی فنر یا مکانیزم داخلی همین اهرم باعث میشود درگیری اتفاق نیفتد و پنکه ثابت بماند. در بیشتر مواقع با باز کردن قاب موتور و تعویض گیربکس گردان (که قطعهای ارزان و در دسترس است) این مشکل بهسرعت برطرف میشود.
عیب ۶ موتور صدای هوم می دهد امّا حرکت نمی کند.
این حالت یکی از رایجترین ایرادات پنکه است که اگر سریعاً برطرف نشود، به سوختن قطعی موتور منجر خواهد شد.
- علت اول گیرپاژ کردن بوشها: شایعترین دلیل صدای هوم (زوزهکشی) بدون حرکت، خشک شدن نمد روغندان و کثیفی بوشهاست. گرد و غبار با روغن ترکیب شده و مثل چسب مانع چرخش شفت میشود. برای رفع این مشکل، قاب موتور را باز کنید، شفت و بوشها را با اسپری حلال تمیز کرده و سپس با روغن چرخخیاطی یا روغن برشی روانکاری کنید.
- علت دوم خرابی خازن راهانداز: همانطور که پیشتر گفتیم، خازن وظیفه ایجاد گشتاور اولیه را دارد. اگر خازن ظرفیت خود را از دست بدهد، موتور توانایی استارت خوردن ندارد، فقط زور میزند و صدای هوم تولید میکند. اگر با دست پروانه را چرخاندید و پنکه شروع به کار کرد، شک نکنید که خازن خراب است و باید تعویض شود.
- علت سوم سوختن سیمپیچ کمکی: اگر شفت کاملاً روان است و خازن جدید هم مشکل را حل نکرد، متأسفانه سیمپیچ راهانداز (کمکی) داخل استاتور قطع شده یا سوخته است. در این حالت چارهای جز تعویض استاتور یا سیمپیچی مجدد موتور ندارید.
اتصال نادرست سیم های موتور: در موتورهای القایی تک فاز که در اکثر پنکه های رومیزی استفاده می شوند، جهت چرخش به نحوه اتصال سیم پیچ اصلی و کمکی بستگی دارد. اگر این اتصالات به اشتباه جابجا شوند، جهت چرخش موتور معکوس میشود.
مشکل در خازن راه انداز: اگر خازن آسیب دیده یا مشخصات آن نامناسب باشد، ممکن است باعث تغییر جهت چرخش شود.
فرسودگی و آسیب در قطعات مکانیکی در یاتاقان و بلبرینگ: در برخی موارد، فرسودگی یا آسیب به قطعات مکانیکی مانند یاتاقان ها یا بلبرینگ ها باعث ایجاد اصطکاک غیرعادی و در نتیجه تغییر جهت چرخش میشود.
تغییرات ناگهانی در ولتاژ برق : تغییرات ناگهانی در ولتاژ برق یا نوسانات شدید می توانند گاهی باعث این مشکل شوند.
آموزشگاه فن آموزان برگزار کننده دوره های آموزشی جهت ورود به بازار کار از جمله آموزش تعمیرات موبایل ، آموزش plc ، آموزش تعمیرات لپ تاپ ، آموزش مکانیک خودرو ، آموزش سیم پیچی موتور ، آموزش تعمیرات بردهای الکترونیکی ، آموزش برق صنعتی ، آموزش تعمیرات پکیج و ... می باشد. برای دریافت عناوین کامل بیش از هشتاد دوره آموزشی به صفحه اصلی سایت مراجه نمایید.
سوالات متداول
علائم خرابی خازن پنکه رومیزی چیست
خرابی خازن نشانههای واضحی دارد. کندی حرکت در لحظه استارت، نیاز به هل دادن پروانه با دست برای شروع چرخش، شنیدن صدای وزوز یا هوم ممتد از موتور، داغ شدن سریع پوسته موتور و افت محسوس قدرت باد از مهمترین علائم افت ظرفیت یا خرابی خازن هستند. در صورت مشاهده این علائم، تعویض خازن اولین و ارزانترین اقدام تعمیراتی است.
علت برعکس چرخیدن پنکه رومیزی
این مشکل معمولاً بعد از دستکاری یا تعمیرات غیراصولی رخ میدهد. دلیل اصلی آن جابهجا بستن سرسیمهای اصلی و کمکی موتور به خازن است. در موتورهای القایی تکفاز، جهت چرخش مستقیماً به نحوه اتصال این سیمپیچها بستگی دارد. البته در موارد نادری، نوسانات شدید برق یا فرسودگی شدید یاتاقانها که درگیری میدانهای مغناطیسی را مختل میکند هم میتواند باعث این اتفاق شود. با اصلاح نقشه سیمکشی طبق استاندارد، مشکل کاملاً حل خواهد شد.
آموزشگاه فنآموزان برگزارکننده دورههای تخصصی ورود به بازار کار از جمله آموزش تعمیرات لوازم خانگی، آموزش سیمپیچی موتور، آموزش بردهای الکترونیکی، برق صنعتی، آموزش پکیج و دهها دوره فنی دیگر است. برای دریافت سرفصلهای کامل و ثبتنام، به صفحه اصلی سایت مراجعه نمایید.
