بردهای الکترونیکی در تمام دستگاه‌های مدرن، از لوازم خانگی گرفته تا گوشی‌های موبایل و سیستم‌های صنعتی، از قطعاتی تشکیل شده‌اند که با گذشت زمان یا نوسانات برق دچار خرابی میشوند. برای یک تعمیرکار یا طراح برد، شناسایی قطعه معیوب اولین قدم در فرآیند تعمیر است. به این منظور، مولتیمتر اصلی‌ترین ابزار سنجش و عیب‌یابی برای هر تکنسین برق و الکترونیک است که به کمک آن وضعیت سلامت تمام قطعات روی برد مشخص میشود. بطور کلی دو نوع مولتیمتر آنالوگو دیجیتال وجود دارد. از آنجا که کار کردن با مولتیمتر دیجیتال راحتتر است، به بررسی آن میپردازیم.
اگر شما هم به طراحی بردهای الکترونیکی علاقه مند هستید میتوانید در دوره آموزش طراحی برد الکترونیکی که تحت نظر اساتید شناخته شده و حرفه ای از مقدماتی تا پیشرفته و کاملاً عملی و تخصصی در آموزشگاه فن آموزان برگزار میشود شرکت کرده و مدرک فنی حرفه ای آن را دریافت کنید. جهت مشاهده جزئیات و شرایط این دوره روی تصویر بالا کلیک کنید و یا با آموزشگاه تماس حاصل فرمایید.
فهرست محتوا
فیلم آموزش کار با مولتی متر
مولتی متر چیست؟
مولتی متر دستگاهی برای اندازه گیری ولتاژ و جریان میباشد. این دستگاه یک پیچ سلکتور دارد که با استفاده از آن میتوان واحدها، حدود و رنجهای مختلفی را انتخاب نمود. باید به این نکته دقت نمود که برای تست هر قطعه رنج و واحد مناسب را انتخاب نمود. رنجهای موجود روی اکثر مولتیمترها بصورت زیر است:
- رنج اهمی با علامت Ω یا Ohm برای تست مقاومت
- رنج فاراد با علامت CX یا F برای تست خازن
- رنج دیود-بازر با علامت 🕪 / 🠚| برای تست سلامت دیود، ترانزیستور و تست بوق پیوستگی مسیرها
- رنج ولتاژ DC با علامت VDCبرای اندازه گیری ولتاژ DC
- رنج ولتاژ AC با علامت VAC یاV~ برای اندازه گیری ولتاژ متناوب
- رنج جریان DC با علامتADCبرای اندازه گیری جریان مستقیم
- رنج جریا AC با علامت A~ یا AAC برای اندازه گیری جریان متناوب
برای کار کردن با مولتیمتر نیاز به دو پراب (Probe) مثبت و منفی داریم که معمولا به دو رنگ قرمز و مشکی (مثبت و منفی) موجود میباشند تا با اتصال پرابها به پایه قطعات بتوانیم آنها را تست کنیم. به این نکته توجه داشته باشید که پراب مشکی (منفی) همیشه در پورت ورودی COM قرار می‌گیرد و پراب قرمز (مثبت) برای تست ولتاژ، مقاومت، دیود و خازن به پورت علامت‌گذاری شده با V/Ω متصل میشود (از پورت‌های A یا mA فقط برای اندازهگیری جریان استفاده میشود).
چگونه قطعات الکترونیکی را با مولتی متر تست کنیم؟
حال که تا حدودی با نحوه کار کردن با مولتیمتر آشنا شدیم، به چگونگی تست قطعات میپردازیم:
نحوه تست مقاومت با مولتی متر
ابتدا سلکتور مقاومت را روی رنج اهمی تنظیم کنید. چنانچه میزان مقاومت اسمی را بدانیم میتوان رنج بهتری را انتخاب نمود. برای مثال چنانچه مقدار مقاومت زیر 200 اهم بود، رنج 200 را انتخاب میکنیم.به عبارت دیگر، همواره یک رنج بالاتر از ظرفیت مورد نظر را انتخاب مینمائیم. چنانچه ظرفیت قطعه را ندانیم و با استفاده از مولتیمتر بخواهیم و با اندازهگیری بخواهیم به آن پی بریم، از کمترین رنج شروع به تست نموده و دو پراب مولتیمتر را به پایه های مقاومت متصل میکنیم.
در صورتیکه هیچ عددی در صفحه دیده نشد، سلکتور را روی یک رنج بالاتر تنظیم میکنیم و این کار را ادامه داده تا در یکی از رنجها عدد دیده شود. این روش تست کردن علاوه بر تست مقاومت در الکترونیک عمومی در زمینه تلفن همراه هم کاربرد دارد اما به این نکته بسیار دقت داشته باشید که باید قطعه را از مدار خارج نمائید.
نحوه تست خازن با مولتیمتر
- خازن غیر الکترولیت: برای اندازه گیری ظرفیت این نوع خازن، در مولتیمتر محلی برای این کار در نظر گرفته شده است. برای این منظور پایه های خازن را به محل تعبیه شده اتصال میدهیم و همانگونه که برای مقاومت ذکر شد، رنج مناسب را انتخاب کرده و از کوچکترین رنج به سمت رنجهای بالاتر میرویم. به این نکته دقت داشته باشید که به هیچ عنوان ظرفیت قطعه را نباید در مدار اندازه گیری کرده و حتما باید قطعه را از مدار خارج نمائید.
- خازن الکترولیت: بسیاری از مولتی‌مترهای دیجیتال امروزی قابلیت اندازهگیری ظرفیت خازن‌های الکترولیت را تا رنجهای مشخص دارند، اما بهترین راه برای اطمینان از سلامت خازن الکترولیت (به‌خصوص بررسی نشتی یا خشک شدن خازن)، استفاده از دستگاه‌های تخصصی مانند LCR متر یا ESR متر است. تست با مولتیمتر معمولی فقط برای تشخیص سوختگی کامل (اتصال کوتاه) کاربرد دارد.
نکته بسیار مهم: پیش از تست خازن، حتماً آن را با یک مقاومت یا ابزار مناسب دشارژ (تخلیه بار) کنید تا از آسیب دیدن مولتیمتر جلوگیری شود. برای تست، دستگاه را روی رنج دیود-بازر تنظیم نموده و پرابها را به دو سر خازن وصل میکنیم. در این صورت بوقی بسیار کوتاه شنیده شده و قطع میشود (نشان‌دهنده شارژ شدن خازن با جریان ضعیف مولتیمتر).
چنانچه جای دو پراب را با یکدیگر عوض کنیم دوباره صدای بوق را در یک لحظه میشنویم. اگر قطعه مورد نظر خراب باشد، بوق بصورت یکسره شنیده میشود و یا اصلا بوقی نمیشنویم. دقت داشته باشید که چنانچه دو سرپراب را اتصال دادید و صدای بوقی شنیده نشد، ابتدا جای دو سر پراب را با یکدیگر عوض کرده و اگر باز هم صدایی شنیده نشد، آنگاه خازن مورد نظر سوخته است.
نحوه تست سلف با مولتی متر
در بیشتر مولتیمترها، هانری متر وجود ندارد و به همین خاطر نمیتوان ظرفیت سلف را اندازه گیری کرد بلکه تنها میتوان از سلامت سلف مطلع شد. به این منظور، مولتیمتر را روی رنج دیود- بازر تنظیم کرده و پراب را به دو سر سلف متصل میکنیم.در صورتی که هنگام اتصال صدای بوق یکسره شنیده شود، نشان‌دهنده «پیوستگی مسیر سیم‌پیچ» سلف است. اما دقت داشته باشید که بوق زدن به تنهایی ضامن سلامت کامل قطعه نیست؛ زیرا اگر لایه‌های داخلی سیم‌پیچ به هم چسبیده باشند (اتصال کوتاه حلقه به حلقه)، سلف همچنان بوق می‌زند اما عملکرد درستی در مدار نخواهد داشت. با این حال، اگر بوقی شنیده نشود، قطعی کامل سلف قطعی است و قطعه باید تعویض شود. توجه داشته باشید که سلامت سلف را میتوان روی برد و در مدار هم انجام داد.
نحوه تست دیود با مولتیمتر
ابتدا مولتیمتر را روی رنج دیود-بازر تنظیم کرده و سپس دو سر پراب را به دو سر دیود متصل میکنیم. اگر عددی روی صفحه ظاهر نشد، برای اطمینان جای دو سر پراب را عوض کنید. چنانچه قطعه سالم باشد، در یک جهت عددی بین ۰.۲ تا ۰.۷ ولت (۲۰۰ تا ۷۰۰ میلی‌ولت) روی صفحه ظاهر میشود که نشان‌دهنده «افت ولتاژ هدایت مستقیم» (Forward Voltage Drop) دیود است (برای دیودهای معمولی سیلیکونی حدود ۰.۶ ولت و دیودهای شاتکی حدود ۰.۲ تا ۰.۳ ولت). در جهت معکوس نیز باید روی صفحه نمایش عبارت OL یا عدد ۱ (مدار باز) دیده شود. اگر در هر دو جهت عدد دیدید، یا در هر دو جهت بوق ممتد شنیدید، دیود سوخته است.
نحوه تست ترانزیستور BJT با مولتی متر
همانگونه که میدانیم ترانزیستورها به دو نوع PNP و NPN تقسیم میشوند. به منظور تست ترانزیستور مولتیمتر را روی رنج دیود- بازر تنظیم میکنیم. سپس یکی از پرابها را روی یکی از پایه های ترانزیستور ثابت قرار میدهیم و پراب دیگر را روی پایه های دیگر قرار میدهیم. چنانچه هیچ عددی مشاهده نشد، جای پایه ای را که ثابت در نظر گرفته بودیم عوض میکنیم و پایه ی دیگری را برای این منظور انتخاب میکنیم و پراب دیگر را روی بقیه پایه ها قرار میدهیم.
در اینصورت پایه ای که پراب روی آن ثابت باقی ماند، پایه بیس، پایهای که عدد کوچکتری را روی صفحه نمایش داد پایه ی کلکتور و پایه ای که عدد بزرگتری را نشان داد پایه ی امیتر ترانزیستور مربوطه میباشد. حال به این نکته دقت کنید که اگر پراب ثابت مانده روی بیس به رنگ قرمز (مثبت) بود، ترانزیستور از نوع NPN است و اگر پراب روی پایه ثابت مشکی (منفی) بود، ترانزیستور از نوع PNP میباشد. به منظور تست سلامت قطعه، چنانچه پراب ها را جابجا کرده ولی عددی مشاهده نشود و یا بوق یکسره بشنویم، ترانزیستور مورد نظر سوخته است.
تست مقاومت با مولتی متر
یک فوت کوزه‌گری در تست مقاومت: هنگام اندازهگیری مقاومت‌های با مقدار بالا (بیش از ۱۰۰ کیلو اهم)، هرگز دست‌های خود را هم‌زمان به دو سر پرابها و پایه‌های مقاومت نچسبانید؛ چرا که در این حالت مولتیمتر مجموع مقاومت قطعه و مقاومت بدن شما را به صورت موازی نشان می‌دهد و عدد نهایی کاملاً اشتباه خواهد بود.
نکته مهم این است که هنگام تست مقاومت، باید آن را از مدار جدا کنیم تا اندازهگیری دقیق باشد. اگر مقاومت در مدار باشد، ممکن است اجزای دیگر مدار روی اندازهگیری تأثیر بگذارند و نتیجه نادرست شود. همچنین باید توجه داشت که برخی مقاومت ها مانند مقاومت های حرارتی (NTC و PTC) مقدار متغیری دارند و اندازهگیری آن ها ممکن است با مقدار اسمی تفاوت داشته باشد. در این موارد، باید به شرایط محیطی و دمای قطعه نیز توجه کرد.
برای شروع یادگیری تردید دارید؟
جهت دریافت مشاوره رایگان شماره موبایل خود را وارد کنید.
مطلبی که خواندید حاصل تلاش تیم تحریریه دپارتمان برق آموزشگاه فن آموزان بود. در این آموزشگاه دوره هایی از جمله آموزش رباتیک، آموزش برق صنعتی و … برگزار میشود.
